David vloog over de IJsel…

Friesland 26 januari 2017. Als aankomend corporate antropoloog loop ik een dagje in de voetsporen van Mevr. Fenna Bolding, adviseur bij het sociaal planbureau CMO STAMM.

Terwijl in den Haag druk wordt gezet op het aftreden van VVD-minister Ard van der Steur, vindt in het Drentse Oosterwolde een congres plaats over de nieuwe uitdagingen van de democratie.

CMO STAMM organiseert deze dag in samenwerking met de lokale besturen, de zorgorganisaties en het Democratic Challenge-programma van de VNG (Vereniging Nederlandse Gemeenten).

Door bezuinigingen, participatiewet en de fusies van lokale overheden is er in Nederland sinds enkele jaren een sense of urgency waar te nemen. Meer dan 200 mensen zijn aanwezig en ze delen allemaal hetzelfde gevoel: “Het moet anders!”.

Ik ben toeschouwer van een onwaarschijnlijk vibrerende bijeenkomst. Iedereen spreekt over gemeenschapskracht, aanpakken en doorpakken, democratische uitdagingen, samenwerking in coöperaties, herverdeling van politieke macht en rollen, overheidsparticipatie.

En oh verrassing, blijkbaar doet ook onze eigenste David van Reybroeck al een tijdje de lont branden daar in het Noorden. David organiseerde samen met Francesca van Thielen en een groep aanhangers van de deliberatieve democratie de burgertop G1000 in 2011. Het maakte hier even furore, maar de aandacht was even snel weer verdwenen. 1000 burgers waren uitgeloot om in Tour en Taxi’s deel te nemen aan een participatieve dialoog over maatschappelijke thema’s. We zaten toen in Antwerpen mee te doen via live-streaming met een G100. Een veelbelovend initiatief, dat in België jammer genoeg geen actieve opvolging heeft gekend.

Niet zo in Nederland! Daar dwepen ze vandaag in de gemeenten met de werkprincipes van de G1000. Tal van dialogen, activiteiten en nieuwe samenwerkingsvormen worden daar in en door lokale gemeenschappen uit de grond gestampt.

Voormalig burgemeester van Amsterdam Job Cohen verwijst met veel eerbetoon naar het werk van de G1000. In verscheidene gemeenten worden kosten nog moeite gespaard om in dialoog met burgers de maatschappelijke spelregels aan te passen. Zorgbedrijven, bedrijfswereld en het middenveld slaan bijvoorbeeld de handen in elkaar om de arbeidsmarkt te reorganiseren voor mensen met een beperking.  Ergens anders dreigde het gemeentelijk zwembad te sluiten. Een coöperatie startte met de sanering en het zwembad wordt nu gerund door burgers en bedrijven samen.

Sceptici vragen of de burger dit allemaal wel wil. Wat dan de taak nog is van de mandataris. Een enkeling mort “Nou, nou!” Maar je kan niet anders dan meedrijven op het positieve animo van de zaal: “Kijk om je heen, het gebeurt al! Neem mensen mee, werk inclusief, begin gewoon!”

Met de burger werken van onderop? “Joh!”, van onderop is verouderd… teveel “anti” iets. Het gaat om samen werken of: door het midden.

Op heel korte tijd zijn gemeenten, de zorgsector en de lokale middenstand naar alternatieven moeten gaan zoeken voor vervanging van subsidiestromen. Niet langer worden budgetten beheerd door ambtenaren en procedures. De fondsen worden vrijgemaakt en beheerd door burgers.

Voor de sceptici wordt de vraag herhaald: “Wil de burger betrokken worden?” Burgemeesters in het panel verklaren: het bewijs is er dat gemeentebesturen geen sinterklaas moeten spelen en dat burgers wel degelijk in staat zijn om maatschappelijk verantwoorde bestedingen te doen van gemeenschapsgelden. “We hebben geen regels van den Haag nodig om prestaties te leveren!”, zo luidt het.

Job Cohen, Bijzonder Hoogleraar bestuurskunde, zet een klein vraagteken bij de vraag of je nu alle regels maar kan wegzetten, maar dat gemeenschapskracht wel degelijk de nieuwe weg is van de democratie, daar is hij ten volle van overtuigd. Het gaat in zijn ogen niet meer om “burgerparticipatie” waarbij de burger aan een tafel iets mag vinden over een kwestie. Het gaat vandaag om overheidsparticipatie: de overheid zit mee aan tafel met de burgers die het heft én het budget in handen nemen.

Overheidsparticipatie gaat dus een stapje verder: bewoners participeren niet in overheidsprojecten, maar de overheid sluit aan bij ideeën en ontwikkelingen in de samenleving – een waardevolle en logische toevoeging.

Bij overheidsparticipatie draait het om de vraag hoe overheden actieve bewoners kunnen ondersteunen. Die steun is bijna altijd nodig. Faciliteren, organiseren, financieren, kwesties rond regelgeving – in bijna ieder burgerinitiatief is de overheid een onmisbare partner. Overheidsparticipatie impliceert een gelijkwaardige samenwerking.

Gaat de lokale buurtwinkel dicht en kunnen senioren nu geen dagelijkse boodschappen meer doen? Wel, dan zorgt een coöperatie en gemeenschappelijk beheer ervoor dat de winkel open blijft. Kan een fusie van 12 gemeenten het onderhoud van wegen en groen niet meer aan? Wel: geef het geld aan burgers en bedrijven en ze zullen dat onderling wel regelen.

Wat moet een overheid dan nog doen? De overheid moet een nieuwe rol opnemen. Ze moeten het cement leggen tussen de burgers en de bestaande structuren. De verkozenen van het volk hebben nog steeds een maatschappelijke opdracht. De wetten moeten nageleefd worden, denk aan aanbestedingen en overheidsopdrachten. Met steun van de gemeentelijke ambtenaren, kan je die netwerken blijven aanspreken. Je hebt alleen geen 10 ambtenaren of een procedure van 2 jaar meer nodig voor een dossier.

Het cement is het draagvlak dat je nodig hebt bij je bevolking. Politici en ambtenaren moeten ter plaatse gaan kijken wat de burger nodig heeft op de manier dat hij dat wil. Niet een kleine elite van burgers, maar een dwarsdoorsnede van de bevolking. Om dit te verkrijgen, organiseren de gemeenten nu burgertops zoals de G1000.

Herverdeel de rollen, zoals die van ontvanger en gemeentesecretaris. Kom samen met de burger tot gezamenlijke afspraken over de verdeling van de middelen. Je kan erop vertrouwen dat er al heel wat cement in de samenleving zit. Je moet ervoor zorgen dat de gemeenschap de gemeenschap blijft. Je moet bewaken dat participatie geen voedingsbodem is voor meer populisme, daarom is het belangrijk dat iedereen erbij hoort. Minderheden moeten een stem krijgen.

De overheid moet aan de burger blijven uitleggen hoe de afweging gemaakt moet worden tussen belangen op korte termijn en belangen op lange termijn. Hoe kan je maatschappelijke keuzes maken en hoe zorg je dat je niet verzandt in een versnippering van korte snelle acties.

Wethouders moeten nog steeds eindbeslissingen nemen. Het wordt alleen een andere manier van omgaan met macht en verantwoordelijkheden.

De actieve rol die de gemeente moet spelen is zorgen dat er verbinding komt. Binnen een ruim kader moet je samen naar maatschappelijk verantwoorde oplossingen zoeken. De overheid moet ook een concreet vangnet bieden, voor als het dreigt mis te gaan. Dit is anders dan overheidscontrole en een overdaad aan regels en normen. Het gaat om een dekking van de risico’s.

Jornt van Zuylen, woordvoerder van het Democratic Challenge-programma maakt het concreet. Je moet gezamenlijk in je gemeente bepalen wat de betekenis is van die democratie. Heb je goed gedelibereerd? Heb je een breed inclusief draagvlak? Kan je het hele dorp in beweging krijgen?

STAMM overtuigt besturen die twijfelen aan de inzet van burgers ervan dat er altijd iets gaat gebeuren als mensen mee gaan nadenken. Zou je dat de hypothese van de veelbelovendheid kunnen noemen?

Het gaat er voornamelijk om dat je dit als overheid laat gebeuren. Je gaat nieuwe afspraken maken over zeggingskracht en bevoegdheden.

Brengt dit chaos mee? Jazeker! Ontstaan hier conflicten? Ja! Fantastisch toch? Het feit is dat de dingen op straat al aan het gebeuren zijn en dat er al tal van voorbeelden zijn van goed samenspel.

Er zijn al tal van voorbeelden waarin het lukt. De acties kunnen gaan van het beheer van een stuk voetpad door bewoners, tot een guerrilla tuiniersactie of zelf het herbestemmen van een oud bankgebouw… oh ironie! In de gemeente Kloosterburen hebben 280 burgers samen met vastgoedeigenaars een zorginstantie voor senioren overgenomen in coöperatieve vorm.

Ik ben als sociaal-cultureel groepswerker geraakt door de enorme positieve vibes van deze bijeenkomst. Een andere manier van samenwerken in en met de gemeenschap is dus mogelijk. Er wordt gezocht naar vernieuwing van de democratie. Ook in andere landen bewegen er dingen. Denk maar aan Frone in het Engelse graafschap Somerset waar een burgerbeweging het lokale bestuur heeft overgenomen.

Ambtenaren en burgers, bedrijven en politici. Samen en in overleg. Met een zeer professionele aanpak en een open minded kritische noot van alle sprekers. Want er is nog een lange weg af te leggen om een heel land of zelfs meerdere landen mee te krijgen. Coöperatie is ook niet vrijblijvend. Wil je overheidsparticipatie uit laten stijgen boven het niveau van een paar incidentele projecten, dan zal je als gemeente iets in je DNA moeten veranderen.

Zo is er een controlerend kader nodig. Via audits, kritische journalistiek, sociale media moeten resultaten getoetst en bijgestuurd worden. Onafhankelijke rekenkamers moeten de budgetten kunnen nazien. Tenslotte is het gesprek aangaan over belangen wel een aartsmoeilijke opdracht. Een jonge gedreven ambtenaar laat zich hierdoor niet afschrikken: “Ja, je moet wel ergens beginnen! De gemeente moet afstand nemen van de politieke retoriek. Ze gaat nu gewoon koers volgen.”

De woordvoerder neemt afscheid van het publiek en meldt het aftreden van de minister die bleef liegen over bonnetjes. Applaus in de zaal. Ook in den Haag heeft men vandaag gelukkig een en ander beseft.